Tham nhũng trong lĩnh vực xây dựng ảnh hưởng đến phát triển kinh tế - xã hội

(Mặt trận) - Ngành Xây dựng là xương sống của tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội ở nhiều quốc gia đang phát triển. Với mức độ phân bổ hàng năm lớn từ các quỹ vào các dự án cơ sở hạ tầng, phạm vi của hành vi tham nhũng và trục lợi trong lĩnh vực xây dựng cũng tăng cao. Chính phủ các quốc gia cần có những công cụ tốt hơn để kiếm soát và giám sát chi tiêu công, quản lý các quan hệ đối tác công tư trong ngành Xây dựng.

Xây dựng là một trong những ngành tham nhũng nghiêm trọng ở nhiều quốc gia (Ảnh: The National)

Tham nhũng được định nghĩa là lạm dụng quyền lực vì lợi ích cá nhân với nhiều hình thức khác nhau. Tại các nước đang phát triển, tham nhũng được coi là một trong những lực ma sát cản trở nghiêm trọng tốc độ tăng trưởng kinh tế. Trên thực tế, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) đã ước tính rằng mỗi năm có khoảng 150 triệu USD thâm hụt do các hành vi tham nhũng và hoạt động kinh tế kém hiệu quả chỉ riêng ở châu Phi. Các chính sách nhằm tái phân bổ nguồn lực, chống lại các tác nhân tham nhũng sẽ là công cụ cải thiện hiệu quả kinh tế nói chung và ngành Xây dựng nói riêng.

Ngành Xây dựng đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với các quốc gia đang phát triển bởi nó cung cấp nền tảng cơ sở hạ tầng, là xương sống cho tăng trưởng kinh tế. Không thể thúc đẩy hoạt động giáo dục nếu như không xây dựng trường học; không thể cung cấp dịch vụ y tế chất lượng cao nếu thiếu đi bệnh viện, cơ sở y tế… Theo ước tính, sản lượng xây dựng toàn cầu dự kiến sẽ tăng lên khoảng 17,5 nghìn tỷ USD mỗi năm cho đến năm 2030. Đồng thời, những tổn thất trong ngành này vẫn tiếp tục tăng lên, ước tính chiếm 10-30% tổng giá trị toàn ngành. Theo ước tính đến năm 2030, có hơn 6 nghìn tỷ USD sẽ bị thâm hụt trên toàn thế giới do các hành vi tham nhũng trong ngành Xây dựng.

Tham nhũng trở nên phổ biến trong lĩnh vực xây dựng bởi nhiều lí do, trong đó có vấn đề về quy mô và dòng chảy của vốn trong các dự án xây dựng. Ví dụ, việc xây dựng một tuyến đường sắt với trị giá có thể lên tới hàng tỷ USD, sẽ có nhiều kẽ hở từ việc sử dụng nguồn vốn lớn như vậy trong dự án. Nhiều khoản thêm, bớt, hối lộ, các khoản thanh toán không rõ ràng rất dễ xảy ra. Hơn nữa, thường rất khó để đánh giá chính xác chất lượng cuối cùng của dự án, thường là rất lâu sau khi hợp đồng được thanh lý hết. Điều này đặc biệt phổ biến trong lĩnh vực xây dựng đường bộ, nơi mà không thiếu những công trình có chất lượng dưới tiêu chuẩn, xuất hiện rạn nứt, ổ gà khi vừa mới hoàn thành.

Một lý do khác dẫn đến hành vi tham nhũng trong lĩnh vực xây dựng có thể do hệ quả của việc quan liên trong quá trình mua sắm. Đối với các dự án cơ sở hạ tầng, các chính phủ đóng vai trò của cả khách hàng và cơ quan quản lý. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, những cán bộ nhà nước thực hiện nhiệm vụ quản lý này lại là chủ sở hữu của các công ty xây dựng. Mặc dù, quy định của ngành là vô cùng cần thiết nhưng việc thực thi lại khó khăn và yếu kém.

Để khắc phục những thiếu sót này trong môi trường pháp lý, chìa khóa là tăng tính minh bạch. Một trong những công cụ phổ biến nhất được các chính phủ sử dụng để giám sát chi tiêu công là kiểm toán ngẫu nhiên các quỹ công. Trong một môi trường có mức độ thông tin bất cân xứng cao thì việc giám sát thường xuyên và áp dụng các sáng kiến minh bạch mang lại hiệu quả cho cả khu vực tư nhân và khu vực công.

Ngành Xây dựng có những đặc thù có thể tạo cơ hội cho hành vi tham nhũng (Ảnh: The Real Deal)

Bên cạnh đó, ngành Xây dựng với những đặc thù riêng khiến hoạt động trong ngành này dễ xuất hiện những hành vi tham nhũng. Thứ nhất, ngành Xây dựng có tính duy nhất, có nghĩa là không có hai dự án xây dựng giống hệt nhau khiến cho việc so sánh trở nên khó khăn và tạo cơ hội cho việc tăng các chi phí không cần thiết và che giấu hành vi hối lộ. Thứ hai, chuỗi giao dịch trong lĩnh vực này mang tính phức tạp, việc xây dựng cơ sở hạ tầng phải thông qua nhiều mối quan hệ hợp đồng khác nhau khiến các biện pháp kiểm soát khó thực hiện được. Khó kiểm soát được chất lượng và số lượng vật liệu xây dựng bởi cốt thép được đúc bên trong bê tông, các khối xây dựng được phủ bằng thạch cao hay các dây cáp, ống dẫn đặt trong các ống dẫn dịch vụ.

Bên cạnh đó, có nhiều loại giấy phép do các cơ quan chính phủ cấp ở các giai đoạn khác nhau trong quá trình thực hiện dự án, đây chính là cơ hội cho các hành vi hối lộ hoành hành. Quy mô đầu tư các cơ sở hạ tầng lớn như đập, sân bay, đường sắt có thể tiêu tốn hàng chục tỷ USD, đây cũng là cơ hội cho hành vi che giấu các khoản hối lộ và tham nhũng. Trong một số trường hợp, thủ tục mua sắm trang thiết bị, máy móc hay vật liệu xây dựng cũng khuyến khích hành vi tham nhũng.

Giảm tham nhũng trong ngành Xây dựng là thách thức lớn cho các nhà quản trị (Ảnh: Infrastructure News)

Trong đấu thầu, thực tế cho thấy rằng đấu thầu giá thấp nhất có nhiều khả năng dẫn đến chậm tiến độ, tăng chi phí. Điều này là do đấu thầu giá thấp nhất khuyến khích các nhà thầu đấu thầu hạng mục công việc ở mức thấp phi thực tế. Sau đó, họ sẽ gặp khó khăn trong việc duy trì các tiêu chuẩn và tạo lợi nhuận, chất lượng công việc giảm xuống, họ có nhiều khả năng đưa ra các yêu cầu không chính đáng, trì hoãn thanh toán cho các nhà thầu phụ và hành vi hối lộ, tham nhũng nhằm giảm tổn thất.

Trong xây dựng, bước chuẩn bị dự án đóng vai trò rất quan trọng, bởi chuẩn bị kém, không đủ năng lực làm tăng cơ hội tham nhũng sau này. Ví du, khi một dự án xây dựng được thiết kế không hoàn chỉnh, ngân sách không được tính toán kĩ lưỡng có thể dẫn đến sự chậm tiến độ hay sự thao túng nhằm đem lại lợi ích cho một số cá nhân hay tổ chức.

Để khắc phục tình trạng tham nhũng trong lĩnh vực Xây dựng từ ngay khâu chuẩn bị dự án, cần có những biện pháp củng cố và giảm nguy cơ tham nhũng hiệu quả. Do đó, mỗi dự án cần được sàng lọc ban đầu, thẩm định một cách chính thức thông qua sự đánh giá độc lập. Quy trình này hiện đang còn yếu ở các nước chậm phát triển và nước đang phát triển.

Giảm tham nhũng và hoạt động kém hiệu quả trong lĩnh vực Xây dựng là thách thức lớn về mặt quản trị. Cải cách quản trị là yếu tố cần thiết trên mặt trận chống tham nhũng. Cải cách về tính minh bạch, trách nhiệm và tăng cường các tiêu chuẩn chuyên nghiệp và quản lý chất lượng cũng quan trọng không kém. Điều cần thiết là thể chế thực tế kết hợp với các cải cách phù hợp đối với các nền kinh tế khác nhau.

Cần có những cải cách cần thiết nhằm chống tham nhũng trong ngành Xây dựng (Ảnh: Pepper Hamilton)

Để tăng đầu tư vào cơ sở hạ tầng thì đầu tư công phải đi kèm với cải cách nhằm đảm bảo giá trị của dòng tiền. Đây chủ yếu là thách thức đối với các chính phủ. Ngày càng có nhiều minh chứng về những nỗ lực của chính phủ, ngành công nghiệp và lực lượng giám sát xã hội cùng kết hợp trong các sáng kiến đa bên nhằm giải quyết các thách thức quản trị phức tạp trong ngành Xây dựng. Hành động phối hợp này có khả năng mang lại sự thay đổi từng bước hiệu quả về đầu tư công.

Trong các biện pháp đấu tranh chống tham nhũng ngành Xây dựng tại Việt Nam, giải pháp phòng ngừa là chính, chủ động phát hiện vi phạm và xử lý nghiêm minh những hành vi cố tình vi phạm pháp luật; xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, kể cả pháp luật về quản lý đầu tư xây dựng như Luật Xây dựng, Luật Ðấu thầu... và pháp luật về hoạt động tư pháp như thông tư liên ngành; xây dựng cơ chế thực thi trong phối hợp giữa các ban, ngành, các lực lượng liên quan trong phòng ngừa, đấu tranh chống tham nhũng trong đầu tư xây dựng, trong đó, chú ý sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước với doanh nghiệp, giữa các cơ quan: công an - viện kiểm sát - tòa án - thanh tra - kiểm toán - giám định... 

Hồng Nhung biên dịch

Bình luận

Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu

Cùng chuyên mục

Tin liên quan
Đọc nhiều
Bình luận nhiều