MTTQ Việt Nam các cấp thực hiện chức năng phản biện xã hội - hiện trạng và giải pháp

(Mặt trận) - Thực hiện chức năng phản biện xã hội, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp đã thực hiện tốt hơn chức năng đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân, góp phần thực hiện dân chủ, tăng cường đồng thuận xã hội, tham gia xây dựng Đảng, xây dựng chính quyền. Tuy nhiên, thực tế một số nơi còn lúng túng, thiếu chủ động thực hiện, đội ngũ nhân sự còn hạn chế về kinh nghiệm và kỹ năng phản biện xã hội. Bài viết phân tích thực trạng việc thực hiện chức năng phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc các cấp, đồng thời đề xuất một số giải pháp để Mặt trận Tổ quốc các cấp thực hiện tốt hơn chức năng này trong giai đoạn hiện nay.
Những thuận lợi và khó khăn chủ yếu của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp trong quá trình thực hiện chức năng phản biện xã hội

Quá trình đổi mới, dân chủ hóa tạo ra những điều kiện thuận lợi để Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp thực hiện phản biện xã hội

Việc thực hiện Pháp lệnh dân chủ cơ sở tạo ra những điều kiện thuận lợi để các tầng lớp nhân dân tham gia phản biện xã hội thông qua vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp và các tổ chức thành viên. Nhân dân tích cực đóng góp những ý kiến tâm huyết để Đảng có những quyết sách chính trị đúng đắn. Do đó, trong môi trường dân chủ đang ngày càng được mở rộng thì Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp thực hiện phản biện xã hội càng gặp thuận lợi.

Đảng Cộng sản Việt Nam đề cao vai trò của phản biện xã hội và ban hành các quy định liên quan việc thực hiện chức năng phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp

Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Đảng ta nêu rõ yêu cầu: “Nhà nước ban hành cơ chế để Mặt trận và các đoàn thể nhân dân thực hiện tốt vai trò giám sát và phản biện xã hội”1. Đại hội XI của Đảng tiếp tục nhấn mạnh: “Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp và các đoàn thể nhân dân tiếp tục tăng cường tổ chức, đổi mới nội dung, phương thức hoạt động, khắc phục tình trạng hành chính hoá, phát huy vai trò nòng cốt tập hợp, đoàn kết nhân dân xây dựng cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân; thực hiện dân chủ, giám sát và phản biện xã hội; tham gia xây dựng Đảng, Nhà nước trong sạch, vững mạnh”2. Quyết định số 217-QĐ/TW ngày 12/12/2013 về việc ban hành Quy chế giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp Việt Nam và các đoàn thể chính trị - xã hội, quy định rõ ràng về mục đích, tính chất, nguyên tắc, đối tượng, nội dung, phạm vi, phương pháp, quyền và nghĩa vụ của các chủ thể trong hoạt động phản biện xã hội. Đây là cơ sở mang tính pháp lý quan trọng để Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp thực hiện tốt vai trò phản biện xã hội.

Năng lực làm chủ của nhân dân ngày càng được nâng cao, nhân dân ngày càng tích cực tham gia phản biện xã hội

Trong tiến trình đổi mới đất nước, trình độ dân trí ngày càng được nâng cao, nhân dân ngày càng tỏ rõ khả năng làm chủ, tích cực tham gia phản biện xã hội thông qua Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp. Sự tham gia của đông đảo các tầng lớp nhân dân trong hoạt động phản biện xã hội góp phần nâng cao chất lượng phản biện xã hội của tổ chức Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp.

Tuy nhiên, bên cạnh những thuận lợi, hoạt động phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc các cấp hiện còn gặp một số khó khăn.

Cơ chế thực hiện phản biện xã hội chưa được vận hành trôi trảy, thông suốt

Mặc dù Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam năm 2015 đã có chế định về phản biện xã hội, quy định quyền và trách nhiệm pháp lý của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp trong thực hiện phản biện xã hội, nhưng cụ thể mối quan hệ giữa bên phản biện xã hội (Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp) và bên nhận phản biện xã hội (tổ chức đảng, cơ quan nhà nước) nhiều khi chưa được rõ ràng. Quá trình vận hành cơ chế phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp hiện nay còn gặp nhiều khó khăn, vướng mắc do những quy định về nội dung, hình thức phản biện xã hội, trách nhiệm pháp lý của các chủ thể trong hoạt động phản biện xã hội còn nằm rải rác ở nhiều văn bản của Đảng, của Nhà nước. Hiện chưa có quy định cụ thể về hàng loạt vấn đề, như: điều kiện cần thiết cho hoạt động phản biện xã hội; trách nhiệm của các tổ chức, cơ quan nhận phản biện xã hội trong việc giải quyết, trả lời những nhận xét, đánh giá, kiến nghị của các tổ chức chính trị - xã hội. Quá trình hướng dẫn thực hiện Quy chế giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp và các đoàn thể chính trị - xã hội còn chậm, thiếu thống nhất, chưa cụ thể, chưa rõ ràng.

Năng lực thực hiện hoạt động phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp còn nhiều hạn chế

Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp còn thiếu những điều kiện cần thiết để tiến hành hoạt động phản biện xã hội, nhất là điều kiện về kinh phí hoạt động và đội ngũ cán bộ. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp chưa được tự chủ về kinh phí hoạt động. Trình độ, năng lực của đội ngũ cán bộ của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp còn nhiều mặt chưa ngang tầm với nhiệm vụ nhận xét, đánh giá, kiến nghị đối với các dự thảo về đường lối, chủ trương của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước.

Một số giải pháp để Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp thực hiện tốt chức năng phản biện xã hội giai đoạn hiện nay

Nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các cấp ủy đảng, chính quyền, đội ngũ cán bộ, đảng viên, các tầng lớp nhân dân đối với hoạt động phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp

Chú trọng tuyên truyền cho cán bộ, đảng viên nhận thức được phản biện xã hội là nhu cầu, đòi hỏi tất yếu, là cơ chế cần thiết trong quá trình vận hành của thể chế chính trị nhất nguyên ở nước ta. Hoạt động phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp trở thành mắt xích không thể thiếu trong cơ chế kiểm soát quyền lực đối với Đảng cầm quyền và đối với Nhà nước. Phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp nhằm phát huy quyền làm chủ của nhân dân, góp phần xây dựng và thực hiện đúng đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước, kịp thời phát hiện những sai sót, khuyết điểm, yếu kém và kiến nghị sửa đổi, bổ sung các chính sách cho phù hợp; phát hiện, phổ biến những nhân tố mới, những mặt tích cực; phát huy quyền làm chủ của nhân dân, góp phần xây dựng Đảng, Nhà nước trong sạch, vững mạnh. Phản biện xã hội nhằm phát hiện những nội dung còn thiếu, chưa sát, chưa đúng, chưa phù hợp trong các dự thảo văn kiện của các cơ quan Đảng, Nhà nước; kiến nghị những nội dung thiết thực, góp phần bảo đảm tính đúng đắn, phù hợp với thực tiễn đời sống xã hội và tính hiệu quả trong việc hoạch định chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân; phát huy dân chủ, tăng cường đồng thuận xã hội.

Tuyên truyền, giáo dục nhận thức đúng về nội dung của hoạt động phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp cho các chủ thể có liên quan. Trong đó, cần thiết giáo dục nhận thức đúng đắn về đối tượng, nội dung, phạm vi, phương pháp, quyền và trách nhiệm của các chủ thể tham gia phản biện xã hội. Tổ chức đảng, cơ quan nhà nước, cán bộ, đảng viên phải nhận thức rằng việc tiếp nhận phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp là nhu cầu tự thân của công tác xây dựng Đảng, xây dựng Nhà nước pháp quyền, là nhu cầu tất yếu để thực hiện quyền lực của nhân dân, thực hiện kiểm soát quyền lực. Nhận thức đúng đắn, đầy đủ về chức năng phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp là cơ sở quan trọng để hành động đúng, góp phần xây dựng Đảng, Nhà nước trong sạch, vững mạnh, sẽ góp phần thúc đẩy sự nghiệp đổi mới thành công.

Ban hành quy định có tính chất ràng buộc các tổ chức, cơ quan, cá nhân có liên quan phải tiếp thu, phản hồi những ý kiến phản biện của Mặt trận

Xây dựng và hoàn thiện cơ chế pháp lý về hoạt động phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp là cơ sở quan trọng để phát huy hiệu quả hoạt động phản biện xã hội. Phải xác định rõ địa vị pháp lý của Mặt trận là tổ chức đại diện lợi ích của các tầng lớp nhân dân trong mối quan hệ với các tổ chức còn lại của hệ thống chính trị. Mặt trận phải khắc phục triệt để tình trạng “nhà nước hóa”, “hành chính hóa” để tạo được vị thế độc lập về tổ chức, cán bộ và tài chính. Tạo những điều kiện thuận lợi, trao những công cụ, phương tiện cần thiết, đủ mạnh để Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp thực hiện chức năng phản biện xã hội. Phải có cơ chế ràng buộc trách nhiệm đối với các chủ thể chịu sự phản biện, phải có các quy định pháp luật quy định rõ quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm pháp lý của chủ thể phản biện cũng như của chủ thể chịu sự phản biện. Tuyệt đối tránh tình trạng hình thức, tránh né của các cơ quan, tổ chức trong tiếp nhận ý kiến phản biện.

Đổi mới sự lãnh đạo của Đảng đối với Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp nhằm nâng cao năng lực, chất lượng, hiệu quả của hoạt động phản biện xã hội

“Nhà nước có cơ chế, chính sách, tạo điều kiện để Mặt trận và các đoàn thể nhân dân hoạt động có hiệu quả, thực hiện vai trò giám sát và phản biện xã hội”3.

Cần tiếp tục tổng kết thực tiễn nhằm làm rõ vị trí và mối quan hệ giữa Đảng và Mặt trận. Quy định rõ chức trách, nhiệm vụ của người đại diện tổ chức đảng trong Mặt trận các cấp; xác định rõ trách nhiệm của Đảng đoàn Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp trong việc tham mưu cho cấp ủy cùng cấp về công tác phản biện xã hội. Quan tâm lãnh đạo công tác sơ kết, tổng kết nội dung và phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Mặt trận Tổ quốc Việt Nam nói chung và đối với hoạt động phản biện xã hội nói riêng.

Kiện toàn tổ chức, đổi mới phương thức hoạt động của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp

Thực hiện sự phân cấp giữa Trung ương và địa phương trong hoạt động phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp. Tiếp tục rà soát, kiện toàn tổ chức bộ máy theo hướng tinh gọn, rõ chức năng, nhiệm vụ, không chồng chéo ở cấp trung ương, cấp tỉnh; tổ chức hợp lý bộ máy cấp huyện; mở rộng thành phần cán bộ bán chuyên trách cho cấp xã, phường, thị trấn. Tạo cơ chế cho Mặt trận cấp địa phương tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tuyến dọc nhằm đảm bảo tính độc lập tương đối so với các cơ quan quyền lực cùng cấp. Xây dựng và thực hiện tốt cơ chế phối hợp, thống nhất hành động của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp và các tổ chức thành viên trong hoạt động Phản biện xã hội. Mặt trận Tổ quốc chủ động phối hợp với các cơ quan nhà nước trong hoạt động phản biện xã hội.

Mặt trận phải thiết lập hệ thống tiếp nhận và xử lý thông tin một cách khoa học, nhanh nhạy, chính xác, kịp thời… Bên cạnh đó, cần thông tin minh bạch về chương trình, kế hoạch, kết quả phản biện xã hội; sự tiếp thu ý kiến góp ý, phản biện của tổ chức đảng, cơ quan nhà nước. Việc cung cấp đầy đủ thông tin là yếu tố quan trọng để đảm bảo cho phản biện xã hội có hiệu quả. Cơ chế công khai hóa về hoạt động phản biện xã hội của Mặt trận vừa có tác dụng củng cố, tăng cường lòng tin của nhân dân vừa lôi cuốn nhân dân hưởng ứng và tích cực tham gia.

Nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ làm công tác Mặt trận

Đảng cần tăng cường đổi mới công tác cán bộ, các cấp ủy Đảng giới thiệu cán bộ để Mặt trận các cấp tự quyết định theo nguyên tắc dân chủ và đồng thuận; Đảng cử những cán bộ có đủ trình độ, năng lực, kinh nghiệm thực tiễn, nhạy bén, hết lòng vì nhân dân, không ngại va chạm, có bản lĩnh và dũng khí vào công tác trong Mặt trận và các tổ chức thành viên. Tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ Mặt trận theo định hướng có phẩm chất tốt, bản lĩnh vững vàng, năng lực công tác tốt... Cần phát huy tiềm năng các thành viên: các cá nhân tiêu biểu, các Hội đồng tư vấn, cộng tác viên, đoàn viên, hội viên là chuyên gia trên các lĩnh vực. Xây dựng tiêu chuẩn chức danh, cơ chế, chính sách phù hợp đối với cán bộ chuyên trách công tác Mặt trận.

Lê Thị Minh Hà

TS, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh

Chú thích:

1. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X. Nxb CTQG, H. 2006, tr. 124.

2. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI. Nxb CTQG, H. 2011, tr. 246.

3. Đảng Cộng sản Việt Nam (2011), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.87.

Bình luận

Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu

Cùng chuyên mục

Tin liên quan
Đọc nhiều
Bình luận nhiều