Phản biện - Cách hoạt động sinh động và có hiệu quả nhất của MTTQ Việt Nam

(Mặt trận) - Điều hiến định của Hiến pháp năm 2013 về chức năng phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã được ban hành, áp dụng đến nay đã được 6 năm. Nhưng con đường để điều hiến định này thâm nhập sâu rộng vào cuộc sống còn gặp nhiều khó khăn, trở ngại. Để nâng cao vai trò lãnh đạo, quản lý của Đảng và Nhà nước và vai trò, vị trí của Mặt trận Tổ quốc các cấp cần tổ chức nghiên cứu, tổng kết về chủ đề phản biện xã hội để khắc phục căn bệnh duy ý chí trong lãnh đạo, quản lý và nắm bắt kịp thời đòi hỏi của thời kỳ cách mạng 4.0.

1. Nó đấy!

Muôn tâu Hoàng thượng…!

Người đến bệ kiến Hoàng đế nước Pháp Napoleon Bonaparte1 chưa kịp mở miệng những gì muốn nói, đã bị ông ta xẵng giọng: “Nhà ngươi muốn gì? Ta chẳng có nhiều thì giờ đâu. Cho ngươi 5 phút để tâu trình”.

Muôn tâu Thánh thượng! Vẫn với giọng nhỏ nhẹ của kẻ dưới quyền, người đến bệ kiến vị chúa tể châu Âu tiếp tục giãi bày: “Hạ thần muốn giúp Hoàng thượng đánh bại nước Anh”. Cái gì? Người không điên đấy chứ?

Napoleon quắc đôi mắt đầy nghi ngờ, nhìn trừng trừng vào người đứng trước mặt. Hết nhìn từ đầu xuống chân rồi từ chân ngược lên đầu. Ông ta rất đỗi ngạc nhiên vì không hiểu nổi xuất xứ những lời tâu trình của gã người Anh xa lạ đến bệ kiến nhà vua. Toàn châu Âu đã quỳ mọp trước sức mạnh của đế chế Pháp. Còn lại duy nhất chỉ nước Anh dám chống lại nhưng ông ta không thể bắt nước Anh hàng phục. Nước Anh cách biệt nước Pháp bởi biển Manche. Hạm đội nước Anh khóa chặt các vùng biển phía Bắc, phía Tây và phía Nam nước Pháp. Hạm đội Anh là vô địch. Không có con đường bộ nào dẫn đến nước Anh cả. Nước Anh quỷ quái ương ngạnh như cái gai nhọn, ngày đêm chích chọc, gây nhức nhối tim gan vị Hoàng đế đầy vinh quang trận mạc. Nay bỗng nhiên có người đến cầu cạnh hiến kế đánh bại kẻ thù không đội trời chung. Quả là điều không ngờ. Đội ơn Chúa. Nhưng hãy coi chừng. Đây có thể là món quà của Thượng đế. Nhưng cũng có thể lắm, hắn ta là sứ giả của nữ thần Themis2. Nhiều ý nghĩ dồn dập nảy sinh trong đầu óc của vị Hoàng đế đang ở vị trị tột đỉnh của quyền lực. Quay ngược thời gian, mọi người đều biết, khi còn là viên đại úy pháo binh cho đến khi trở thành viên tuớng giỏi trận mạc đặt dưới sự chi phối của Viện Đốc chính3, Napoleon nổi tiếng là con người luôn biết lắng nghe lời phản biện. Ông ta luôn khuyến khích người khác phản biện lại các kế hoạch của ông để tìm ra chân lý. Ông lắng nghe, động viên các tướng lĩnh dưới quyền, đứng về phía đối phương, phản bác lại các kế hoạch tác chiến của ông, nhằm tìm ra những sơ hở, những gì còn thiếu sót. Ông thường nói với các tướng lĩnh thuộc quyền rằng phải đặt kế hoạch đánh đối phương như đánh vào chính mình. Phải coi đối phương đánh mình như chính mình đánh mình. Nhờ vậy mà ông luôn giành chiến thắng đối phương với những đội quân thường ít hơn về số lượng và vũ khí. Nhưng oái ăm thay, khi đã trở thành vua của các vị vua, tất cả những đức tính nhào nặn ông ta thành người nổi tiếng dần dần biến mất. Ông ta hay nổi nóng, hay cáu gắt và không chịu nổi khi ai đó dám trái ý Hoàng đế.

Sau vài giây phút chìm đắm trong suy tư, Hoàng đế giật giọng hỏi: “Bằng cách nào? Ta đã bảo với ngươi rằng ta không có nhiều thì giờ đâu!”.

- Muôn tâu Hoàng thượng!, Robert Fulton3, người đến bệ kiến vẫn nhẫn nhục tâu trình: “Nói một cách ngắn gọn, với tiền bạc mà Hoàng thượng cấp cho, hạ thần sẽ chế tạo được những chiếc tàu vững chắc trước mọi gió bão. Tàu ấy chạy nhanh gấp hàng chục lần tàu chạy bằng sức gió. Tàu chở được vũ khí, người, ngựa, lương thực nhiều hơn bội phần so với tàu chạy bằng sức gió. Tàu ấy chạy bằng sức đẩy của hơi nước!”

- Ta không tin! Người hãy cút đi! Nhưng khoan. Hãy đợi đấy…

Nói xong, Napoleon bỏ đi.

Napoleon đã tổ chức nhiều cuộc họp với các tướng lĩnh dưới quyền. Hoàng đế cũng đã hỏi ý kiến các cố vấn khoa học của mình là Monge, Laplace. Câu trả lời chung của họ với đề nghị của Robert Fulton là phủ định.

Napoleon cho gọi Robert Fulton đến. Không để cho Robert Fulton kịp định thần, vị chúa tể châu Âu phun ra những lời lẽ đầy giận dữ: “Hãy nói đi! Kẻ nào sai ngươi đến gặp ta. Ngươi muốn làm cho hơi nước đẩy nổi con tàu à? Ngươi muốn bòn rút của cải, muốn làm cho nước Pháp khánh kiệt phải không? Ta không phải là loại người mà nhà ngươi dễ dùng mánh khóe để lừa gạt!”.

Robert Fulton trở về Mỹ. Robert Fulton cùng với bạn là Livingston đã chế tạo ra chiếc tàu thủy đầu tiên trên thế giới vào năm 1807. Bất chấp mọi nghi ngờ, phát minh khoa học tàu thủy chạy bằng hơi nước nhanh chóng được thừa nhận là phát minh vĩ đại của loài người. Nước Anh là kẻ nhanh chân. Họ chẳng mấy khó khăn khi áp dụng thành tựu khoa học này vào lĩnh vực quân sự. Hạm đội Anh vốn đã làm chủ các vùng biển, nay lại trở nên hùng mạnh hơn bao giờ hết. Tất cả các nước bị Napoleon chinh phục trong suốt 20 năm chinh chiến trước đây, nay đồng loạt đứng dậy chống lại. Nước Pháp bị bại trận. Napoleon bị nước Anh bắt làm tù binh và đày ra đảo xa Saint Helena (nằm cuối Đại Tây Dương).

Trong những ngày bị lưu đày tại hòn đảo xa xôi, có lần đứng bên bờ biển, thấy xa xa có những chiếc tàu chạy bằng hơi nước qua lại, Napoleon cúi đầu trầm ngâm suy nghĩ. Ông ta ứa nước mắt rồi nghẹn ngào thốt lên: Nó đấy! Chính nó là cái sai lầm của ta đấy!”4

2. Phản biện - Cách hoạt động sinh động và có hiệu quả của Mặt trận Tổ quốc

Phản biện vốn được các chỉ huy quân sự coi là bảo bối và vận dụng một cách phổ biến, ngày nay được áp dụng rộng rãi trong tất cả các lĩnh vực. Mở rộng dân chủ quân sự, dân chủ kinh tế, dân chủ xã hội, văn hóa… là những cụm từ thường được sử dụng để khuyến khích việc phản biện.

Việt Nam thực thi chế độ một Đảng lãnh đạo đã đảm bảo cho đất nước Việt Nam luôn có được xã hội ổn định bền vững so với các nước trong vùng và trên toàn thế giới. Nhưng chế độ một Đảng lãnh đạo cũng có điểm yếu là rất dễ mắc phải bệnh quan liêu, độc đoán, duy ý chí nếu không tôn trọng tiếng nói phản biện trong việc hoạch định và thực thi chính sách, luật pháp. Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh thường căn dặn là phải thực hành dân chủ. Có dân chủ mới phát huy được sáng kiến. Trong báo cáo chính trị của các kỳ Đại hội Đảng và Đại hội Đảng lần thứ XIII sắp tới, vấn đề dân chủ luôn được nhấn mạnh. Nhưng, thực tế hiện nay một số nơi, tệ quan liêu, mệnh lệnh, xa rời dân vẫn phức tạp.

Nói một cách hình ảnh, phản biện là giây cương. Người cầm cương là đảng viên và viên chức nhà nước. Ngựa hay nhưng không có giây cương và không có người biết cầm cương thì ngựa hay đến mấy cũng không dùng được. Phản biện không tùy thuộc vào tuổi tác, chức vụ và không loại trừ ai, thuộc tất cả các lĩnh vực, không loại trừ lĩnh vực nào, đều có thể vận dụng bài học phản biện để tìm ra phương án tối ưu. Hy vọng rằng vấn đề phản biện sẽ được Đại hội Đảng lần thứ XIII coi là biện pháp mang tính bắt buộc và phổ biến vì đó là cách thực hành dân chủ một cách thực chất nhất.

Bên cạnh vấn đề dân chủ, còn có vấn đề mà hiện nay Đảng quan tâm là vấn đề kiểm soát quyền lực! Có quyền lực ắt sẽ có hiện tượng lợi dụng và lạm dụng quyền lực. Vậy lấy gì để có thể kiểm soát được quyền lực? Trong những năm gần đây nhiều vấn đề bức xúc của xã hội đã được đem ra thảo luận trong các kỳ họp của Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp. Nhờ đó mà những dự án thiếu tính khả thi, đe dọa đến an ninh, an toàn xã hội đã bị hủy bỏ.

Nói một cách ngắn gọn, khi phản biện trở thành chế định bắt buộc và phổ biến trong hoạch định chính sách, đường lối của Đảng, trong xây dựng pháp luật Nhà nước thì dân chủ sẽ trở thành dân chủ thực chất, dân chủ rộng rãi.

3. Cần hiểu đúng và làm đúng về phản biện

Đã có nhiều công trình đăng tải về ý nghĩa và tác dụng của phản biện. Nhưng quan niệm và cách thức tiến hành phản biện chưa được bàn đến một cách thấu đáo. Do vậy, đã có những trường hợp người phản biện bị chụp mũ là kẻ chống Đảng hoặc nhẹ hơn là người gây mất đoàn kết nội bộ.

Vậy phản đối khác với phản biện ở điểm nào?

Phản đối xảy ra khi có mâu thuẫn về quyền lợi giữa cá nhân với tập thể, giữa bộ phận nhỏ với toàn cục. Hành vi phản đối thường đi kèm với các hành vi cực đoan. Mục đích của phản đối là xóa bỏ, chấm dứt.

Phản biện là cách biện luận nhằm tìm ra phương án tối ưu nhằm đạt kết quả cao nhất, tốt nhất, nhanh nhất và ít tốn kém nhất. Cùng một mục đích nhưng sẽ có nhiều phương án khác nhau để thực hiện. Mỗi dự án nên có ít nhất ba phương án (tối ưu, trung bình và tối thiểu), để cân nhắc. Phương án nào có lợi nhất, mang tính khả thi nhất sẽ được lựa chọn.

Do vậy, phản biện hoàn toàn khác với phản đối về mục đích và phương pháp tiến hành.

Hiện nay có một số người bất mãn với xã hội, với chiêu bài đòi dân chủ, xúi giục dân chúng tiến hành biểu tình phản đối gây mất trật tự, an ninh xã hội. Việc giải thích làm rõ sự khác nhau giữa phản đối và phản biện là điều cần quan tâm để phòng chống sự lợi dụng của những kẻ xấu. Những nhà hoạch định chính sách, chế độ, pháp luật cần tiến hành điều tra, khảo sát và phổ biến rộng rãi các dự thảo về pháp luật, các kế hoạch, quy hoạch sử dụng đất đai, các dự án đầu tư với nước ngoài cho dân chúng biết để cùng suy nghĩ và tìm ra phương án tối ưu. Những dự án có liên quan đến lợi ích trọng đại của quốc gia thì cần dành nhiều thời gian cho dân chúng tìm hiểu. Đây cũng là cách nâng cao trình độ hiểu biết pháp luật của nhân dân. Chúng ta phải thống nhất nhận thức, ban hành chính sách, làm luật không phải là sáng kiến chợt lóe. Nghĩa là, phải đo đạc 7 lần trước khi cầm kéo cắt. Không nên hạn chế thời gian phản biện dự thảo bằng câu chú thích: “nếu đến ngày “G” mà không có ý kiến phản hồi thì coi như đồng ý với dự thảo!”.

Có ý kiến cho rằng nên phân biệt phản biện theo hai mức độ: “Mức độ lấy ý kiến và mức độ phản biện. Mức độ lấy ý kiến chỉ cần nêu lên chính kiến mà không nhất thiết phải chứng minh. Việc góp ý thường do cá nhân phát biểu trong các cuộc họp, không cần lập biên bản. Còn phản biện là dành cho các cơ sở nghiên cứu khoa học, các nhà khoa học”. Cách lập luận này không hoàn toàn thuyết phục. Sự phản biện trong nhiều trường hợp không cần dài dòng, có khi rất ngắn gọn nhưng chứa đầy căn cứ khoa học và thực tiễn. Trong các cuộc họp, các cuộc hội thảo khoa học những góp ý của nhiều người sẽ được tổng hợp và đúc kết lại thành lập luận phản biện. Các nhà lãnh đạo, quản lý không nên bỏ qua các góp ý của người dân. Họ cần lắng nghe dân để biết được lý lẽ phản biện của dân để cân nhắc trong lựa chọn phương án.

Khoa học với định nghĩa ngắn gọn nhất là quy luật. Có căn cứ khoa học với ý nghĩa sát đúng của nó là sự “phù hợp với quy luật khách quan của thiên nhiên và của xã hội”. Phát hiện, vận dụng quy luật khách quan của thiên nhiên và xã hội vào công cuộc mưu sinh hàng ngày không phải là đặc ân riêng của thánh thần ban cho những bộ óc vĩ đại. Các nhà lãnh đạo cần thường xuyên dành thời gian cho việc gần dân để lắng nghe dân nói nhằm cải tiến sự lãnh đạo, quản lý của Đảng và Nhà nước. Đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước được ban hành, áp dụng, do vậy mới phù hợp với nguyện vọng của dân và được toàn dân ủng hộ.

Điều 9 Hiến pháp năm 2013 đã quy định phản biện xã hội là một trong những chức năng của Mặt trận Tổ quốc các cấp. Điều hiến định này đã được cụ thể hóa trong khoản 3 Điều 32 Luật Mặt trận Tổ quốc năm 2015. Việc hiến định Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có chức năng phản biện xã hội, có thể nói, là một bước tiến mới của sự nghiệp hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Việt Nam. Qua 6 năm thực hiện, chế định phản biện xã hội đã được Mặt trận Tổ quốc tích cực vận dụng và đã thu được một số kết quả nhất định. Nhưng nhìn chung con đường thâm nhập cuộc sống của điều hiến định và của Luật Mặt trận Tổ quốc về chức năng phản biện xã hội còn gặp nhiều khó khăn. Những khó khăn, trở ngại lớn nhất là quan điểm, nhận thức về phản biện xã hội chưa được thống nhất; quy trình tiến hành phản biện trước, trong và sau phản biện chưa được hệ thống hóa và đặc biệt chưa có chế tài áp dụng đối với các hành vi vi phạm quy định phản biện.

Đến nay, Mặt trận Tổ quốc đã trải qua 9 lần Đại hội. Mỗi kỳ Đại hội đều có sự gắn liền với các sự kiện quan trọng của Tổ quốc. Đại hội Mặt trận Tổ quốc lần thứ IX gắn liền với sự kiện Đảng và Nhà nước đang ra sức thực hiện cuộc Cách mạng 4.0, nhằm đưa đất nước Việt Nam nhanh chóng khắc phục sự tụt hậu và bứt phá lên nhũng điểm cao mới. Hy vọng rằng, trong nhiệm kỳ tới vấn đề phản biện xã hội sẽ được quan tâm hơn, sẽ được đặt đúng với vị trí, vai trò của phản biện xã hội trong nâng cao vai trò của Mặt trận Tổ quốc các cấp mà Hiến pháp năm 2013 đã xác định.

Lê Đức Tiết

Luật sư, nguyên Phó Chủ nhiệm HĐTV Dân chủ - Pháp luật, UBTW MTTQ Việt Nam

Chú thích:

1. Napoleon Bonaparte Hoàng đế Pháp (18/10/1799 - 15/7/1815).

2. Themis là nữ thần trong các truyện thần thoại Hy Lạp. Đối với những người Hy Lạp cổ đại, bà là vị thần có trách nhiệm dàn xếp "những vấn đề xã hội của con người, đặc biệt là cộng đồng".

3. Viện Đốc chính (Directoire): gồm năm Tổng tài, là cơ quan chấp chính tối cao của Cộng hòa Pháp từ năm 1795 đến 1799, được lập nên sau khi lật đổ, thủ tiêu chế độ phong kiến Pháp.

4. Trích dẫn từ sách Napoleon Đại đế.

 

Bình luận

Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu

Cùng chuyên mục

Tin liên quan
Đọc nhiều
Bình luận nhiều