Quy hoạch xây dựng đô thị với tăng trưởng xanh ở nước ta

(Mặt trận) - Ngày nay trên thế giói, do vấn đề ô nhiễm môi trường, nhất là tại các nước phát triển, việc nghiên cứu quy hoạch, xây dựng và quản lý đô thị xanh ngày càng trở nên rất cần thiết và cấp bách.

Tuy nhiên, tùy theo tốc độ phát triển kinh tế xã hội, trình độ khoa học kỹ thuật và công nghệ khác nhau, có những chính sách khác nhau, mức độ kết quả mang lại cũng rất khác nhau. Trong khi các nước phát triển, vì tốc độ phát triển kinh tế nói chung và phát triển các ngành công nghiệp nói riêng, có những mức độ không giống nhau. Dù vậy, vấn đề ô nhiễm môi trường vẫn luôn luôn là một chủ đề, một sự quan tâm chung cho mọi quốc gia, vùng lãnh thổ.

Do đó, dù là vấn đề chỉ mang một khía cạnh trong việc bảo vệ môi trường, là “tăng trưởng xanh”, nhưng vẫn là một chủ đề đang được cả thế giới quan tâm.

 Tăng trưởng xanh” có thể góp phần thực hiện tốt các tiêu chí phát triển, như: chuyển dịch cơ cấu kinh tế và tăng trưởng...

1. Khái niệm về tăng trưởng xanh

1. Đề cập đến khái niệm xanh, chung quanh cuộc sống trên trái đất, mỗi quốc gia đều có những màu xanh như “xanh rừng, xanh núi, xanh sông, xanh biển” và “xanh cho những ước mơ”. Tất nhiên, đó là những cách diễn đạt, ví von theo ngôn ngữ văn học. Nhưng dẫu sao, như vậy về khái niệm, đã cho thấy, có hai loại tăng trưởng xanh: Một là, tăng trưởng xanh theo ngôn ngữ vật thể: nhìn được, đếm được và có thể hình thành trên một không gian lãnh thổ, như: làng, xã, thị trấn, thị xã, thành phố nào đấy. Hai là, tăng trưởng xanh theo ngôn ngữ phi vật thể, như: phong tục, tập quán, thói quen, lối sống hay ở tầm cao hơn như tâm linh, truyền thống, lịch sử...

Trên thế giới nhiều nhà khoa học, các học giả cũng có những khái niệm của riêng mình. Có thể thấy, khái niệm tăng trưởng xanh về bản chất là như nhau, nhưng do cách tiếp cận và tình hình thực tế của mỗi quốc gia khác nhau, nên cách diễn đạt còn có những khác nhau.

2. Với những hoạt động của “tăng trưởng xanh”, mục tiêu của nội dung tăng trưởng xanh sẽ hướng tới như sau:

Một là, góp phần thực hiện các dự án có mục tiêu “XANH”.

Hai là, cung cấp một số kiến thức về “TĂNG TRƯỞNG XANH”.

Ba là, nghiên cứu đề xuất những “CÔNG TRÌNH XANH” tại cộng đồng.

3. Cách tiếp cận của tăng trưởng xanh

Hiện nay, trên thế giới có khá nhiều công trình nghiên cứu, trong đó đã có khá nhiều cách tiếp cận rất hiệu quả, thiết thực. Sau đây là một cách tiếp cận mang tính hệ thống và do đó đã và đang mang lại nhiều hiệu quả thiết thực.

Theo một số nhà khoa học về sinh thái và hệ sinh thái, hiện nay đã có một số cách tiếp cận như sau:

Cách tiếp cận “Tăng trưởng xanh”

Theo cách tiếp cận này, phát triển đô thị có tầm quan trọng đặc biệt đối với con người và thiên nhiên. Do đó, các yêu cầu về tăng trưởng kinh tế, tăng trưởng dân số, tạo nhiều cơ hội việc làm, đem lại nhiều lợi ích cho đô thị... rất cần được xem “tăng trưởng xanh” như là một yếu tố quan trọng để phát triển và phát triển bền vững cho đô thị trong mọi giai đoạn. Như vậy, rất cần có những phương pháp thích hợp để tiếp cận phương pháp này, trong đó có thể kể đến phương pháp quan trọng nhất là “Phương pháp quy hoạch sinh thái với việc khai thác và sử dụng Hệ thống thông tin địa lý” (Geographic Information System - GIS).

Cách tiếp cận “Thích hợp”

Quy hoạch Vùng là cách tiếp cận thích hợp nhất, vừa mang tính lý thuyết, vừa mang tính thực tiễn rất cao. Cách tiếp cận này vừa phù hợp với các nước phát triển và các nước đang phát triển. Tuy nhiên, phương pháp tiếp cận còn phụ thuộc vào trình độ và tiềm năng của các nhà tư vấn và các nhà quản lý đất đai và quản lý đô thị.

Cách tiếp cận “Quy hoạch sinh thái”

Sinh thái và hệ sinh thái là một khoa học ra đời cách đây đã trên vài thế kỷ bởi nhà khoa học Hanecken - Đức (từ năm 1886). Khoa học sinh thái và hệ sinh thái ra đời đã mang lại nhiều lợi ích cực kỳ to lớn cho nhân loại, các nước phát triển và các nước đang phát triển.

Cách tiếp cận “Quy hoạch sinh thái đa tiêu chí”

Quy hoạch sinh thái đa tiêu chí là việc nghiên cứu lập quy hoạch sinh thái theo cách tiếp cận tổng hợp nhiều yếu tố sinh thái như tự nhiên, xã hội, đơn chiều, đa chiều, đan xen vào nhau trên cùng một vật thể không gian với các quy mô khác nhau nào đấy như: làng, xã, huyện, tỉnh, thành phố, vật thể, phi vật thể.

Theo cách tiếp cận này, đối tượng nghiên cứu là “vật thể”, cách tiếp cận không mấy khó khăn. Tuy nhiên, nếu đối với “phi vật thể”, cần có cách lượng hóa từ phi vật thể thành vật thể. Theo đó, một số nhà nhà nghiên cứu đã thực hiện các tính toán này theo “công thức” như sau:

Tiêu chí (phi vật thể) x sức nặng = điểm số (của yếu tố phi vật thể)

Tất nhiên, công thức tính toán này mang tính tương đối. Dù vậy, vẫn có thể so sánh một cách tương đối giữa các yếu tố với nhau.

4. Những nội dung chủ yếu của tăng trưởng xanh

Theo một số nhà nghiên cứu, nội dung “tăng trưởng xanh” có thể góp phần thực hiện tốt các tiêu chí phát triển, như: chuyển dịch cơ cấu kinh tế và tăng trưởng; tăng cơ hội cạnh tranh; phát triển du lịch bền vững; cơ sở hạ tầng đô thị ổn định, bền vững; tránh kẽ hở về thực hiện chính sách môi trường; đô thị hóa và mất đất nông nghiệp; Quy hoạch tổng thể về xây dựng; cải tạo đô thị và chính sách xã hội; thích ứng với biến đổi khí hậu; tài chính đa thành phần; phát triển kinh tế bền vững cùng với quản lý tốt tài nguyên; phát triển trên cơ sở kinh tế trên cơ sở hệ sinh thái; đô thị hóa nhanh là nguy cơ ô nhiễm môi trường; phát triển nông thôn và phát triển nông nghiệp cạnh tranh.

4. Một số kinh nghiệm trên thế giới

Tại châu Đại dương

Tại Australia, Thủ đô Canberra, các thành phố Sydney, Melbourne, Brisbanne... đều có nhiều công trình khai thác thiên nhiên, huy động cộng đồng rất có hiệu quả. Đó là các công viên bảo tồn và sinh thái tự nhiên, các công viên động vật hoang dã đã được xây dựng và khai thác từ những năm 50 của thế kỷ trước. Hiệu quả đem lại cho sự phát triển kinh tế - xã hội nói chung, cân bằng các hệ sinh thái, đáp ứng các yêu cầu về bảo tồn và bảo vệ môi trường và phát triển ngành du lịch hết sức to lớn cho mọi thời đại.

Thành phố Brisbane là thủ phủ của bang Queensland, Australia. Dân số khoảng trên 1 triệu người. Là một thành phố nằm ở đồng bằng ven biển phía Đông Nam Australia.

Theo quy hoạch của thành phố, có 7 biện pháp sau đây đã được thực hiện theo mô hình của một “Thành phố thông minh”. Đó là:

1. Chuyển đổi các thiết bị chiếu sáng sang dùng năng lượng mặt trời hiệu quả

2. Lắp đặt các bể chứa nước mưa trong nhà

3. Sử dụng điều hòa hiệu quả hơn

4. Tiếp tục tái chế và duy trì nguồn nước

5. Lắp đặt pin mặt trời và hệ thống đun nước nóng bằng năng lượng mặt trời

6. Chuyển sang khai thác và sử dụng năng lượng xanh

7. Tìm tòi các giải pháp giao thông công cộng thay thế nhằm giảm khí thải từ các phương tiện cơ giới, thực hiện các dự án trồng cây xanh

Thực hiện các giải pháp trên, thực tế đã giảm các khoản chi phí đáng kể như: giảm 50 đô la Úc lắp đặt thiết bị theo dõi sử dụng năng lượng trong nhà; giảm 400 đô la Úc cho hệ thống đun nước nóng; giảm chi phí nước cho hệ thống vệ sinh trong nhà; tiết kiệm đến 50.000 đô la Úc cho các nhóm cộng đồng lấp các thiết bị trong nhà.

Tại châu Âu

Châu Âu ngày nay là một trong những quốc gia phát triển nhất trên thế giới, khu vực đô thị, nông thôn, miền xuôi cũng như miền núi, cho các dân tộc đa số cũng như các dân tộc thiểu số. Tuy nhiên, do trình độ phát triển khác nhau mà mức sống, trình độ phát triển, khu vực nông thôn hay đô thị cũng rất khác nhau. Sau đây là một vài ví dụ:

Thành phố Glasgow, Vương quốc Anh

Theo “Metropolitan GLASGOW”, our vision for the Glasgow city region - đã nhận định:  “... tầm nhìn của chúng ta là rất rõ ràng. Chúng ta muốn vùng thành phố Glasgow sẽ là một thành phố năng động nhất, có nền kinh tế cạnh tranh và một vùng thành phố trong lòng châu Âu”. Với tầm nhìn như thế, nên cần nâng cao năng lực cho chính quyền địa phương, huy động các khu vực tư nhân, các công ty tư nhân, các tổ chức công cộng vùng, các tổ chức tình nguyện và cả cộng đồng.

Theo ý tưởng đó, các chủ đề sau đây được các nhà quy hoạch Glasgow theo đuổi và đã thực hiện một cách khá thành công.

Một là, “... đó là một tiềm năng sáng tạo, đóng vai trò cực kỳ quan trọng đối với các nhà lãnh đạo thành phố, trong việc chia sẻ tầm nhìn và xây dựng thành phố Glasgow...” theo “Chương trình các đô thị của Liên Hợp quốc”.

Hai là, “một thành phố gây ấn tượng nhất, sâu sắc nhất... là thành phố Glasgow”.

Với cách nhìn như vậy, trong quy hoạch đã đề ra cách nhìn và nghiên cứu quy hoạch theo các nội dung, vừa chiến lược, vừa cụ thể theo 7 vùng như sau:

1. Vùng có chức năng “làm việc” (a working region).

2. Vùng có chức năng “học tập, nghiên cứu” (a learning region).

3. Vùng có chức năng “sinh hoạt, sống” (a living region).

4. Vùng có chức năng “sáng tạo” (a variant, creative region).

5. Vùng có chức năng “kết nối” (a connected region).

6. Vùng có chức năng “tổng thể vùng” (an inclusive region).

7. Vùng có chức năng “quản lý phát triển vùng giỏi” (a well managed region).

Để thực hiện các vùng nêu trên, các nhà quy hoạch Glasgow đã đặt ra ba tiêu chí quan trọng hàng đầu sau đây:

Một là, tính “cạnh tranh” (competitveness), tức là tạo ra một số cảnh quan vừa tự nhiên vừa nhân tạo, kết hợp một cách nhuần nhuyễn, hài hòa nhất.

Hai là, sự “liên kết” (connection) giữa các vùng chức năng với nhau.

Ba là, phát triển bền vững (substability).

Thành phố Deresden, CHLB Đức

Dresden là thành phố nằm ở phía Đông của CHDC Đức trước đây. Dresden nổi tiếng khắp châu Âu và thế giới là thành phố của những bảo tàng cổ kính nhất, những cánh rừng thông bạt ngàn nhất, những dòng sông thơ mộng trữ tình; và nhất là những người dân lao động chăm chỉ, cần cù, học tập, nghiên cứu để đem lại hiệu quả cao nhất, đẹp nhất cho cuộc sống con người.

Điểm nổi bật ở Dresden là nơi có rất nhiều trường đại học trong nước và quốc tế, dành cho các chương trình đào tạo quốc tế ở bậc Sau Đại học và Đại học, trong số đó nổi bậc nhất là Technological University of Dresden (thuộc Cộng hòa Dân chủ Đức trước đây). Ngày nay, trường này vẫn là nơi đào tạo cho cả nước Đức, khắp châu Âu, châu Á, châu Phi và châu Mỹ La Tinh.

Và tại đây, UNESCO đã tổ chức nhiều khóa đào tạo về:

- Chiến lược quốc tế về bảo vệ tài nguyên thiên thiên và những cơ sở về sinh thái học của hệ sản xuất;

- Quy hoạch sử dụng đất, cơ sở hạ tầng và quy hoạch Vùng;

- Quản lý tài nguyên rừng và hệ sản xuất rừng;

- Quản lý hệ sinh thái dưới nước;

- Đánh giá tác động môi trường và thực hiện các dự án.

Tại Stockholm, Thụy Điển

Thành phố Stockholm là Thủ đô của Thụ